Topografie leren: hoe pak je dat aan?

Leerlijn, didactiek en achtergrondinformatie

Er is geen ander schoolvak zo breed als aardrijkskunde. Het gaat over bergen, rivieren, steden, bestaansmiddelen, energie, grenzen, migratie, landschappen, klimaat en veel meer. Toch denken veel mensen bij het woord ‘aardrijkskunde’ vooral aan één onderdeel: topografie. Bij quizzen waarin aardrijkskunde een rubriek is, komt steevast een vraag als ‘Wat is de hoofdstad van Australië?’. En ook in het onderwijs is veel aandacht voor het leren van aardrijkskundige namen of toponiemen.

Waarom is topografie belangrijk? Welke topografie moeten leerlingen eigenlijk kennen? Hoe leer je die aan? Hoe doen we dat in lesmethode Code D?

Wat is het doel van topografie?

Aardrijkskunde draait om ruimtelijke verschijnselen. Alle onderwerpen zijn ergens op aarde. Als je de juiste kaart hebt, kun je ze daarop zien. Maar om kaarten goed te begrijpen heb je topografische basiskennis nodig. Een kaart van de Alpen kun je alleen begrijpen als de toponiemen Zwitserland, Italië, Oostenrijk en Frankrijk je wat zeggen. Een kaart met klimaatgebieden zegt alleen iets als je weet waar verschillende landen ongeveer op de wereldkaart liggen. Zo is het ook als het gaat over vakantiebestemmingen of nieuws. Je kunt wel opzoeken waar een locatie ligt, maar dat heeft alleen zin als je de context begrijpt: als je een mentale kaart in je hoofd hebt.

Welke topografie moeten leerlingen kennen?

De basislijst topografie van het SLO bestaat uit 300 toponiemen, gelijk verdeeld over Nederland, de rest van Europa en de rest van de wereld. De toponiemen zijn geselecteerd om een zo goed mogelijke mentale kaart te creëren. Het zijn grote, belangrijke plaatsen, oceanen, landen en continenten, maar ook kleinere die op markante posities liggen en daarom helpen bij de oriëntatie. Daarom staat Hawaii wel op de lijst, maar een stad als Shenzhen niet.

Hoe leer je topografie?

Topografie leer je net als buitenlandse woorden of andere rijtjes in minimaal drie stappen:

1. Leren: je moet de toponiemen eerst tot je nemen. Dat kan door rijtjes te ‘stampen’, maar er zijn ook andere werkvormen, waarbij leerlingen toponiemen opzoeken en verwerken. Het helpt als de toponiemen betekenis krijgen, bijvoorbeeld door ze te koppelen aan een beeld of een gebeurtenis.
2. Oefenen: geleerde toponiemen zakken na enkele dagen alweer weg als je ze niet oefent.
3. Gebruiken: geoefende toponiemen beklijven pas echt als je ze regelmatig gebruikt, bijvoorbeeld in de les. Zo krijgen ze steeds meer betekenis.

Welke topografie-werkvormen zijn er?

Veel leerlingen leren toponiemen door rijtjes te stampen. Voor sommige leerlingen is dat prima, maar anderen hebben hier grote moeite mee. Er bestaan ook meer actieve werkvormen om nieuwe toponiemen te leren. Omdat leerlingen de toponiemen nog niet kennen, is daarbij altijd een bron nodig. Vaak is dat de atlas, maar het kan ook Google Maps, een kaart uit de wereldoriëntatiemethode of andere kaartbron zijn.

Voorbeelden van werkvormen:

• Maak rijtjes van drie of vier toponiemen. Laat leerlingen met de atlas uitzoeken welk toponiem er niet bij hoort (bijvoorbeeld omdat deze plaats in een andere regio ligt).
• Maak rijtjes van vier toponiemen. Laat leerlingen deze met de atlas in volgorde zetten, van dichtbij naar ver weg.
• Laat leerlingen zelf koppelingen maken tussen locaties op een kaart, toponiemen en omschrijvingen, foto’s of andere zaken.
• Maak een kaart met ontbrekende plaatsen, rivieren of andere elementen. Laat leerlingen de kaart zo goed mogelijk aanvullen.
• De klassieker: laat leerlingen een blinde kaart invullen met behulp van de atlas.

Om toponiemen te oefenen, zijn dezelfde werkvormen geschikt, alleen gebruiken leerlingen de atlas dan alleen om hun antwoorden te controleren en niet om de opdracht te maken. Daarbij zijn de oefeningen dan ook wat eenvoudiger.

Welke topografie-leerlijnen bestaan er?

Er zijn grofweg drie topografie-leerlijnen:

• Concentrisch: van dichtbij naar ver weg.
  Meestal is dit Nederland in groep 5 en 6, daarna Europa en tot slot de rest van de wereld. Dit sluit aan bij de belevingswereld van de leerlingen. Ook is het op die manier mogelijk om topografie in logische eenheden aan te bieden (bijvoorbeeld per provincie of per land). Een nadeel is dat deze leerlijn niet altijd aansluit bij de onderwerpen die aan bod komen in de lessen wereldoriëntatie. De lesstof biedt dan weinig handvatten om toponiemen te oefenen en te herhalen.
• Thematisch: toponiemen die passen bij de lesstof.
  Dit maakt het gemakkelijk om toponiemen te koppelen aan de lessen wereldoriëntatie en om ze te oefenen en te herhalen. Maar de leervolgorde is daarbij soms minder logisch. Het is voor leerlingen fijn om regio’s die bij elkaar horen (provincies, landen, werelddelen) als een geheel te leren. Een te strakke thematische aanpak, kan leiden tot een gefragmenteerd mentaal kaartbeeld: leerlingen kennen wel de toponiemen in landen of werelddelen, maar weten niet hoe deze zich ten opzichte van elkaar verhouden.
• Samenhangend: van grof naar gedetailleerd.
  Bijvoorbeeld eerst de provincies en waterwegen in Nederland, daarna per provincie de toponiemen. Of eerst de oceanen en werelddelen in de wereld, later pas de landen. Deze volgorde helpt leerlingen de samenhang en verhouding tussen gebieden te zien. Dat is belangrijk bij de opbouw van het mentale kaartbeeld.

Hoe is de topografie in Code D opgebouwd?

Uitgangspunten leerlijn

De drie leerlijnen hebben hun eigen voor- en nadelen. Gelukkig sluiten ze elkaar niet uit. Het is mogelijk om ze op een manier te combineren die de voordelen van alle drie benut en de nadelen minimaliseert. Dit zijn de uitganspunten bij de topografieleerlijn in Code D:

• Grof gaat altijd voor gedetailleerd. Dus eerst werelddelen, dan landen. Eerst provincies, dan steden. We wijken niet af van deze samenhangende leerlijn, maar de gedetailleerde onderdelen hoeven niet altijd direct op de grotere eenheden te volgen.
• Zoveel mogelijk in de volgorde Nederland, Europa, rest van de wereld. Dat is niet alleen concentrisch, maar sluit ook grotendeels aan bij de thema’s: in groep 8 komen meer internationale thema’s aan bod dan in groep 6.
• Als een thema niet binnen de volgorde Nederland, Europa, wereld past, dan krijgt de thematische aanpak voorrang. Daarbij letten we wel op de topografie die al behandeld is, zodat de samenhangende leerlijn intact blijft en de topografie aansluit bij de belevingswereld. Ook behandelen we regio’s in hun geheel; niet alleen de toponiemen die voor het onderwerp van belang zijn.

Het resultaat is een logisch geheel met de sterke punten van de samenhangende en de concentrische leerlijnen.

Oefenprogramma Topotour

Uiteraard is een sterke leerlijn niet voldoende voor goed topografie-onderwijs. In elk van de drie fasen zijn actieve en afwisselende opdrachten nodig waarbij leerlingen ook echt iets doen met de toponiemen. In het digitale oefenprogramma Topotour van Code D besteden we daar veel aandacht aan. Leerlingen ordenen toponiemen, maken routes, denken na hoe toponiemen ten opzichte van elkaar liggen, koppelen er beelden en verhalen aan en doen veel meer dan uit het hoofd leren alleen. Ze leren niet alleen waar toponiemen liggen, maar ook hoe ze deze kunnen gebruiken.

Topotour in in het kort

• Digitaal oefenprogramma voor school of thuis.
• Voor zelfstandig werken.
• Met een paspoort-puntensysteem voor extra motivatie.
• Elk thema start met een kort filmpje als opwarmertje.
• Daarna toponiemen leren, oefenen en toepassen.
• Adaptief: pas bij volledige beheersing van de toponiemen worden de toepassingsopdrachten actief.
• Toponiemen uit voorgaande thema’s worden herhaald.
• De leerkracht kan de vorderingen van de leerlingen volgen.

Lees hier meer over de achtergrond en didaktiek van methode wereldoriëntatie Code D.

Mark van Heck, conceptauteur Code D en onderwijsontwikkelaar