Automatiseren: onmisbaar fundament onder goed rekenonderwijs

Goed rekenonderwijs begint bij begrip. Maar daar mag het niet stoppen. Leerlingen moeten basisrekenvaardigheden zó goed beheersen dat ze deze automatisch kunnen inzetten. Pas dan ontstaat er ruimte om verder te bouwen. Automatiseren – het vlot en foutloos oproepen van rekenfeiten – is daarom geen extraatje, maar een onmisbare pijler onder verdere rekenontwikkeling.

Toch zien we in de praktijk vaak iets anders: automatiseren krijgt een tijdje aandacht en verdwijnt daarna weer naar de achtergrond. Dat wringt met wat we weten uit onderzoek. Juist daarom is binnen onze rekenmethodes Semsom en Nano gekozen voor een aanpak waarin automatiseren elke dag terugkomt, van groep 1 tot en met 8.

Wat bedoelen we met automatiseren?

Automatiseren betekent dat leerlingen rekenfeiten direct kunnen oproepen, zonder eerst tussenstappen te doorlopen. Denk aan:

• optellen en aftrekken (ook over het tiental)
• de tafels van vermenigvuldigen
• de bijbehorende deeltafels

Deze basisvaardigheden zijn essentieel voor alles wat daarna komt: cijferend rekenen, breuken, verhoudingen en procenten. Zijn ze niet geautomatiseerd? Dan raakt het werkgeheugen overbelast en stokt het leren.

Automatiseren geeft ruimte in het hoofd

Uit cognitieve psychologie weten we dat het werkgeheugen beperkt is. Als leerlingen bij elke som nog moeten nadenken over basisbewerkingen, blijft er weinig ruimte over voor strategie, inzicht en probleemoplossing. Automatiseren ontlast het werkgeheugen. Daardoor kunnen leerlingen zich richten op het begrijpen van de opgave, in plaats van op het uitvoeren van losse rekenstappen. En dát maakt leren effectiever.

De vergeetcurve: waarom herhalen nodig is

Al in de 19e eeuw liet Hermann Ebbinghaus zien dat kennis snel wegzakt als je deze niet regelmatig herhaalt. Die zogeheten vergeetcurve geldt ook voor rekenen.

Een vaardigheid die je een tijd niet gebruikt, wordt langzamer en minder nauwkeurig. Automatiseren is dus geen eenmalig doel, maar een doorlopend proces. Dat vraagt in de rekenles om:

• gespreide herhaling
• korte, terugkerende oefenmomenten
• onderhoud van eerder geleerde vaardigheden, óók als er nieuwe leerstof centraal staat

Een doordachte automatiseerlijn met het rekenmuurtje

Semsom en Nano bouwen samen een samenhangende automatiseerlijn op basis van het rekenmuurtje. De opbouw start bij stevig getalbegrip en werkt stap voor stap toe naar automatiseren. Leerlingen die met Nano beginnen, herhalen daarbij ook doelen uit Semsom. Zo blijft de basis actief en scherp. Elke laag versterkt de vorige, waardoor automatiseren niet losstaat, maar logisch voortkomt uit begrip.

Automatiseren als vast onderdeel van elke les

Binnen Semsom en Nano is automatiseren geen los blokje of extra taak. Het is een vast onderdeel van het lesverloop. Leerlingen oefenen dagelijks, in korte en gerichte momenten. Daarbij geldt:

• optellen en aftrekken over het tiental blijven terugkomen
• tafels én deeltafels worden niet ‘afgesloten’, maar onderhouden
• herhaling loopt mee met nieuwe leerstof

Zo blijven essentiële vaardigheden scherp – precies wat leerlingen nodig hebben om verder te groeien.

Hoe ziet dat eruit in de klas?

In groep 3 en 4 start een les over vermenigvuldigen bijvoorbeeld met een korte automatiseringsactiviteit waarin ook eerdere tafels terugkomen. In de bovenbouw worden deeltafels herhaald binnen contextopgaven of bij het werken met breuken. Automatiseren gebeurt zo:

• afwisselend (in werkboeken, activiteiten, spel en met software)
• betekenisvol
• in samenhang met andere rekenonderdelen
• passend bij het niveau van de leerling

Niet meer oefenen, maar slimmer oefenen.

Waarom variatie bij automatiseren werkt

Door rekenen niet alleen uit het werkboek te oefenen, maar ook via spel, activiteiten en software, activeer je meerdere hersengebieden tegelijk. Dat zorgt voor sterkere neurale verbindingen en betere opslag in het langetermijngeheugen (o.a. Dehaene, 2011; Butterworth et al., 2011). Afwisseling verhoogt bovendien de betrokkenheid — en wie gemotiveerd oefent, automatiseert sneller en duurzamer. 

Begrip en automatiseren: geen tegenstelling

Automatiseren wordt soms gezien als het tegenovergestelde van inzichtelijk rekenen. In de praktijk versterken ze elkaar juist. Leerlingen die hun basisvaardigheden beheersen:

• begrijpen nieuwe rekenconcepten sneller
• maken minder fouten
• hebben meer vertrouwen in hun eigen rekenvaardigheid

Binnen Semsom en Nano start automatiseren altijd vanuit begrip, gevolgd door gerichte oefening en blijvend onderhoud.

Automatiseren en kansengelijkheid

Niet elke leerling krijgt thuis dezelfde oefenkansen. Juist daarom hoort automatiseren geen vrijblijvende huiswerkopgave te zijn, maar een vast onderdeel van het onderwijs. Door automatiseren structureel in de lessen op te nemen, krijgen alle leerlingen – ongeacht hun thuissituatie – een stevig en eerlijk rekenfundament.

Tot slot

Automatiseren is geen verouderd principe, maar een bewezen en noodzakelijk onderdeel van effectief rekenonderwijs. Door rekening te houden met de vergeetcurve van Ebbinghaus en automatiseren dagelijks te verankeren in het lesverloop, bouwen Semsom en Nano aan duurzame rekenvaardigheid.

Elke dag een beetje.
Met oog voor begrip.
En met focus op de lange termijn.

Doorgaande leerlijn rekenen op de basisschool

Zoek je een consistente rekenleerlijn van kleuter tot en met groep 8? Semsom legt de basis in de onderbouw en Nano bouwt daarop door in de bovenbouw. Samen vormen ze één sterke en heldere leerlijn met focus op begrip, automatiseren en een hoog eindniveau (1S). Beide methodes zijn expliciet ontwikkeld op basis van de behoeftes van kinderen: van spelend en handelend rekenen (Semsom) naar het meer abstracte rekenen in de bovenbouw (Nano).